افزایش هزینههای بهداشت و درمان در ایران: چالشهای مالی و راهکارهای محافظت از خانوارها

افزایش هزینههای بهداشت و درمان در ایران چالشهای مالی و راهکارهای محافظت از خانوارها, سلامت نه تنها یک حق اساسی، بلکه نوعی سرمایه انسانی است که پایه رفاه، توانمندی و تولید ثروت در جامعه را شکل میدهد. با این حال، یکی از دغدغههای مداوم نظامهای بهداشت در سطح جهانی، رشد بیوقفه هزینههای نگهداری، ارتقا و بازیابی سلامت است.
این پدیده باعث شده تا تحلیل عوامل مؤثر بر هزینههای درمانی به اولویت اصلی سیاستگذاران تبدیل گردد. اهداف کلیدی شامل حمایت مالی مردم در برابر هزینههای بیماری، تضمین عدالت در دسترسی به خدمات و تعیین مشارکت مالی منصفانه میباشد.
و درمان در ایران در طول سالهای گذشته مستثنی از روند صعودی نبوده است.
اگرچه در دورههای مختلف، راهبردهایی نظیر گسترش مراقبتهای اولیه سلامت، اجرای بیمه همگانی و پایه، استقرار برنامه پزشک خانواده در شهرها و روستاها و طرح تحول سلامت برای کنترل هزینهها تدوین شدهاند، اما اثربخشی آنها نوسان داشته است. در سالهای پس از پاندمی کووید-۱۹، با وجود تداوم سیاستهای قبلی، اجرای طرحهای تعدیلی مانند داروآری، حذف ارز ترجیحی و کاهش برخی برآوردهای سرانه، باعث افزایش واقعی تعرفه خدمات شد.
ی اندازهگیری حفاظت مالی بر اساس پرداخت از جیب مردم در هنگام دریافت خدمات انجام میشود.
دو معیار اصلی در این زمینه هزینههای کمرشکن و هزینههای فقرزا هستند. دادههای تاریخی نشان میدهد نسبت خانوارهای مواجه با هزینههای کمرشکن از ۱۲.۶ درصد در سال ۱۳۸۲ به ۱۱.۸ درصد در ۱۳۸۶ کاهش ناچیزی داشته است.
مطالعات دهه ۸۰ حاکی از آن بود که حداقل ۲.۴ درصد از کل خانوارها به دلیل پرداخت مستقیم هزینههای سلامت زیر خط فقر رفتهاند.
این روند در سالهای پایانی دهه ۸۰ و اوایل ۹۰ با تشدید تحریمها، مشکلات بانکی و تورم رو به تشدید گذاشت. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، سهم مردم در سلامت در ۱۳۸۹ معادل ۵۸.۲ درصد بوده که با هدفمندی یارانهها به ۵۰.۵ درصد در ۱۳۹۲ کاهش یافت. تحول سلامت موفقیت نسبی و چالشهای باقیمانده کاهش پرداخت از جیب یکی از اهداف اصلی طرح تحول سلامت در ۱۳۹۳ بود.
نرخ رشد هزینهها در ۱۳۹۳ و سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ کاهش یافت، هرچند کاهش تورم نیز در این روند موثر بود. با این حال، در برخی مناطق محروم تا ۱۲.۹۹ درصد خانوارها همچنان با هزینههای کمرشکن روبرو بودند و آسیبپذیری خانوارهای روستایی بیشتر از شهریها بود. در سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹، میانگین سهم هزینههای سلامت از سبد هزینه خانوارهای شهری بین ۹.۸ تا ۱۰.۹ درصد نوسان داشت.
در ۱۳۹۹ مجموع هزینههای بهداشت و درمان خانوارها به حدود ۱۸۹ هزار و ۷۷۹ میلیارد تومان رسید که فراتر از ۳۳ درصد بودجه عمومی کشور بود. در ۱۴۰۱ این سهم برای خانوارهای شهری ۹.۱ درصد گزارش شده و پس از مسکن و خوراکی، رتبه سوم را اشغال میکند. نگرانکنندهتر آنکه پرداخت از جیب مردم از اوایل تحول سلامت مجدداً روند صعودی یافته و احتمالاً از مرز ۶۰ درصد عبور کرده است.
آیندهنگری شیخوخی جمعیت و لزوم سیاستگذاری نوین پیشبینیها حاکی از آن است که ایران در دهههای آینده با افزایش چشمگیر جمعیت سالمندان روبرو خواهد شد. بر اساس تخمینها، با ثبات متغیرهای دیگر، هزینه سرانه سلامت تا سال ۲۰۵۰ میلادی حداقل ۲.۵ برابر افزایش مییابد. با توجه به فشارهای اقتصادی و اجتماعی موجود، قوای مقننه، مجریه، نظام سلامت و سازمانهای بیمهای موظفاند طرحی نوین تدوین کنند.
راهکارهای پیشنهادی برای کاهش بار مالی اجرای طرحهای بیمهای هزینهاثربخش با پوشش گستردهتر. تخصیص بهینه و موثر منابع مالی و تعریف منابع مالی پایدار. شناسایی دقیق هزینههای سرانه واقعی خدمات. حمایت مالی هدفمند از گروههای آسیبپذیر خانوادههای دارای سالمند، معلول، بیماران سختدرمان، نادر و نیازمند مراقبت طولانیمدت، و خانوارهای فقیر. توجه ویژه به هزینههای پرهزینه خدمات بستری و دندانپزشکی در بستههای حمایتی.
این متغیرها باید در قلب سیاستهای حفاظت مالی خانوار قرار گیرند تا از تشدید سختیهای ناشی از هزینههای سلامت پیشگیری شود.