افزایش بی‌سابقه خشونت در سریال‌های شبکه نمایش‌خانگی؛ نگرانی کارشناسان از پیامد‌های اجتماعی

شبکه نمایش‌خانگی در ماه‌های اخیر با حجم بالایی از سریال‌های جنایی و تلخ روبرو شده که صحنه‌های خشونت، قتل و رنج‌آور را به شکلی بی‌سابقه به نمایش می‌گذارند. این روند در تولیدات قبلی نظیر سریال قلب یخی نیز وجود داشته اما اکنون شدت و گستردگی آن به شدت افزایش یافته است.

در سریال گردن‌زنی داماد به شکل بی‌رحمانه‌ای با چاقو کشته می‌شود، عروس قربانی می‌گردد و دندان فردی بدون حسی برای شکنجه بیرون کشیده می‌شود. سریال داریوش نیز صحنه‌های سوختن زنده یک نفر، بریدن گلوی فردی در درگیری و زخمی کردن خونی با ضربات مداوم کارد را تداعی می‌کند. تازه‌ترین قسمت سریال بازنده اوج این خشونت را با مثله کردن یک برادر توسط خواهر خود رقم زده است.

پیش از این در همین سریال چهره کودکی که در تصادف جان باخته، با صورتی بدون چشم چپ و زخمی عمیق نمایش داده شده بود تا غم پدر را عمیق‌تر نماید. کارشناسان می‌پرسند که این می‌زان از نمایش خشونت و فضای نامتعارف در سریال‌های خانوادگی تا چه حد می‌تواند جامعه را به سمت جنایت و قتل سوق دهد؟ این سوال در روز‌هایی پرسیده می‌شود که خبرنگار یک خبرگزاری معتبر توسط همسرش سلاخی شده و شهروندی در لس‌آنجلس مورد قتل قرار گرفته و جسد مثله‌شده‌اش سوزانده شده است.

هشدار رده‌سنی و سوال سازندگان

سریال بازنده چند روز پیش از پخش قسمت جدید هشدار رده‌سنی برای صحنه‌های آزاردهنده صادر کرده بود، اما پرسش اصلی این است که چرا سازندگان و عوامل سریال‌ها ترغیب شده‌اند خشونت را در آثار خود به نوعی آموزش دهند؟ تجربه‌های قبلی نظیر قهوه پدری و گردن‌زنی نشان داده که تنها با هشدار رده‌سنی اتفاقی رخ نمی‌دهد.

از نمایش دخانیات و مواد مخدر اکنون به ترفند‌های سرقت‌های مدرن و خشونت‌های شگفت‌انگیز رسیده‌ایم. در مثال‌های خارجی چنین صحنه‌هایی با رده‌بندی‌های سنی دقیق و محدودیت‌های متعدد همراه است، اما در سریال‌های ایرانی رو به افزایش است.

تأثیر بر مخاطب و جامعه

مخاطب چه در حالت اثرپذیر و چه فعال، در مصرف این صحنه‌های دلخراش حتی با لذت تماشا، از تأثیرات منفی در امان نیست. خشونتی که خشونت می‌آورد، نفرت را تقویت می‌کند و پیکره لطیف انسانی را آزار می‌دهد. کارشناسان معتقدند تماشای این صحنه‌ها مخاطب را در معرض صدمه روانی قرار می‌دهد.

تعداد زیادی از فعالان فرهنگی از تداوم و تشدید این روند ابراز نگرانی کرده‌اند و ترویج خشونت در شبکه نمایش‌خانگی را نوعی آدرس‌دهی خشونت به جامعه می‌دانند. روزگاری این شبکه قبح اخلاق و مفاهیم معرفتی را با برخی سریال‌ها شکسته بود، اما امروز نیاز است صاحبان پلتفرم‌ها، سریال‌سازان و اهالی فرهنگ به سمت ساخت آثار خانواده‌پسند و پرانرژی حرکت کنند.

گفتگو با دکتر مونا فلسفی، روانشناس اجتماعی

دکتر مونا فلسفی در گفتگو با صدانیوز تأکید کرد خانواده‌ها باید اطمینان حاصل کنند کودکان‌شان این آثار را نمی‌بینند، چون اختلال تروما، هراس از مرگ، طلاق والدین و خشونت بی‌محابا در آن‌ها شکل می‌گیرد. این آثار برای زیر ۱۸ سال مناسب نیستند، مگر با آموزش موازی خانواده برای نوجوانان.

او افزود برخی آثار هشدار و تلنگری برای معضلات اجتماعی دارند که خانواده‌ها از آن بی‌خبرند و می‌تواند آگاه‌ی اجتماعی را گسترش دهد. جایگاه مناسبی برای سریال‌هایی قائل هستم که هوشمندانه درباره مشکلات سخن می‌گویند، اما علاوه بر نمایش معضل، راهکار نیز لازم است.

فلسفی برخی سریال‌ها را محرک خشونت بی‌محابا دانست و گفت کارشناسان و روانشناسان باید در پشت این کار‌ها حضور داشته باشند. منفعت‌گیری عریان از خشونت، صدمه‌زا است و حال روحی جامعه را به هم می‌ریزد. متأسفانه برخی سریال‌ها توجه‌ی به مشورت با کارشناس متبحر ندارند.

در پاسخ به سوال سهم سریال‌ها در خشن شدن جامعه، او گفت حتما سهم دارند اما به تدریج مشخص می‌شود. تأثیر تلویزیون و سینما بر خشونت مسئله غیر‌قابل انکاری است که در کتب علمی مورد پژوهش قرار گرفته و نمود عینی در جامعه دارد. نمی‌توان حکم واحدی برای همه آثار خشونت‌آمیز در تمام فرهنگ‌ها صادر کرد، باید فرهنگ باز‌خوانی و تفسیر مخاطب در آن جامعه را بررسی کرد.

وی ادامه داد نمایش هر خشونتی به معنی خشن‌تر شدن مخاطب نیست، گاهی کیفیت نمایش به گونه‌ای است که تنفر از خشونت را تقویت می‌کند. اگر حس هراس در جامعه شکل گیرد و مخاطب جامعه را ناامن ببیند، تأثیر منفی است، اما هشدار‌هایی که در سریال‌ها دیده می‌شود می‌تواند فرهنگ‌ساز باشد و فرد را به پیشگیری سوق دهد.

هنرمندان و سینماگران می‌دانند سریال‌سازی تنها برای سرگرمی نیست. با توجه به مخاطب گسترده، باید تمهیدات اختصاصی برای پردازش قصه در نظر گرفته شود، چرا که خشونت بی‌علت می‌تواند صدمات فرا‌وانی به همراه داشته باشد. این آثار بر اقشاری که تحت تأثیر سبک زندگی غربی هستند، تأثیرات مخرب می‌گذارد و اگر آمار جرایم در جامعه بالا رفته، سینما و شبکه نمایش‌خانگی نقشی انکار‌ناپذیر در این فرآیند ایفا کرده‌اند.

هرچند سینما در حمایت از نشاط و شادکامی در جامعه گام برمی‌دارد، اما در سریال‌های شبکه نمایش‌خانگی این اخبار وجود ندارد. هر سریالی که مرور می‌شود یا به خشونت، جنایت یا قتل‌های شگفت‌انگیز می‌رسد. باید به شدت در این روال و رویکرد‌ها تجدیدنظر کرد.