دوشنبه 16 نوامبر 2026
فرهنگ وهنر

احسان رجبی روایت می‌کند: چگونه شهید آوینی آن جمله مشهور درباره هنر را نگاشت؟

آواتار از  علی باقریعلی باقری 25 سپتامبر 2024 25 سپتامبر 2024 - 20:29
توصیف مشهور شهید آوینی درباره "هنر" چگونه نوشته شد؟

عکاس جنگ احسان رجبی، مهمان اختصاصی برنامه نردبان شبکه مستند سیما به مناسبت هفته دفاع مقدس شد و خاطرات خود را از دوران جبهه و آشنایی با شهید آوینی و سعید جان بزرگی بیان کرد. رجبی که مجموعه‌ای از عکس‌های خود را در کتاب چشم نوشته‌ها منتشر کرده، در گفتگو با حامد شکیبانیا روایاتی از لحظات سخت جنگ و شخصیت‌های تأثیرگذار را تشریح نمود.

لحظه‌ای در خط مقدم که همه را تغییر داد

رجبی از یکی از عکس‌های کتاب خود روایت کرد در یکی از عملیات‌ها، حجم آتش بسیار سنگین بود و امکان حرکت با ماشین وجود نداشت. شهید فلاحت که همراه آن‌ها بود، دستور داد در یک سنگر پناه بگیرند. وقتی به خط مقدم رسیدند، متوجه شدند تنها ۱۷ تا ۱۸ نفر این خط را نگه داشته‌اند. در این میان سعید جان بزرگی گفت زشت است که در این شرایط ما دوربین به دست بگیریم، بهتر است فقط یک دوربین فیلمبرداری بچرخد و بقیه به جنگ بروند و به رزمندگان پشتیبانی کنند.

هر کس کاری انجام می‌داد؛ یکی خشاب پر می‌کرد، دیگری به مجروحان رسیدگی می‌کرد. ناگ‌هان خط به نظر آرام آمد، اما سعید جان بزرگی هشدار داد که این اسایش پیش از طوفان است. در همین حال یک خمپاره ۸۲ می‌لی‌متری دقیقا کنار آن‌ها و رزمندگانی که به گفتگو نشسته بودند، منفجر شد. رجبی می‌گوید یک لحظه نفهمیدم چه اتفاقی افتاد. وقتی دود کنار رفت، دیدم سعید جان بزرگی یقه مرا گرفته و به صورتم ضربه می‌زند و می‌پرسد زنده‌ای؟ رزمندانی که کنار آن‌ها بودند، شهادت یافته بودند. رجبی در آن لحظه دوربینش را از زیر خاک بیرون آورد و از شهادت‌ربوده‌ها عکس گرفت.

سعید جان بزرگی؛ روحیه‌بخش عکاسان جنگ

رجبی خاطرات خود از سعید جان بزرگی را بازگو کرد او روحیه همه بچه‌ها بود. همه نگاه زیبایی‌شناسی در جنگ را از او یاد گرفتند. او اهل فکر و محتوا و کاریکاتوریست بود و برای دادن روحیه به بچه‌ها کاریکاتور می‌کشید. سعید جان بزرگی خود نیز عکاس قابلی بود و فریم‌های زیادی از جنگ ثبت کرده است. رجبی خاطرنشان کرد که وقتی صمدیان عکس‌های او را دید، از جایش برخاست و تحسین کرد. سیدمرتضی آوینی نیز با دیدن عکس‌های سعید گفت باید همه بچه‌های عکاس را جمع کنیم تا این چنین عکس‌هایی بگیرند؛ جای این عکاسان در روایت فتح خالی است.

رجبی افزود عکس‌های سعید از فاجعه حلبچه پیش صمدیان برده شده بود. صمدیان غرق در عکس‌ها شد و گفت من کتابم را بسته‌ام. حدود دو ماه بعد وقتی رجبی مجددا مراجعه کرد، صمدیان با تعجب پرسید این عکاس کیست که همه را دیوانه کرده؟ در کجا درس خوانده؟ رجبی به شوخی پاسخ داد در دانشگاه امام حسین علیه السلام. صمدیان واقعا فکر می‌کرد چنین دانشگاه‌ی وجود دارد و در نهایت ۱۰ تا ۱۵ عکس از کتاب خود را برداشت تا عکس‌های سعید جان بزرگی جایگزین شوند.

لحظه تولد جمله‌ی ماندگار شهید آوینی

رجبی در بخش دیگری از سخنان به خاطره‌ای از شهید آوینی اشاره کرد آوینی در سال ۱۳۷۲ شهادت می‌یابد و من سال ۱۳۷۱ به بوسنی رفتم. قبل از سفر پیش آوینی رفتم تا سناریو بگیرم. او بیش از ۴۰ آیتم برای ماجرای بوسنی به من نوشت. وقتی با او صحبت می‌کردم، دیدم حالش خوب است و مدام می‌گفت به رزمندگان آنجا بگویید مرا دعا کنند. رجبی ادامه داد وقتی شرایطش را دیدم، گفتم لطفا چیزی بنویسید که به رزمندگان بدهم و بگویم شما را دعا کنند. آنجا بود که آن جمله معروف را نوشت هنر آن است که بمیری، پیش از آنکه بمیراندت، مبدأ و منشأ حیات آنان‌اند که این چنین مرده‌اند.

عکس مشهور جلد کتاب؛ لحظه بمباران ماشین حاجی بخشی

صاحب کتاب چشم نوشته ماجرای ثبت عکسی که روی جلد کتاب قرار دارد را روایت کرد برای توزیع روزنامه به خط مقدم رفته بودم. آتش سنگینی برقرار بود. ناگ‌هان صدای ماشین حاجی بخشی با بلندگوی سرود‌های حماسی شنیده شد. از وقتی صدای بلندگو شنیدیم، بمباران شدید‌تر شد. چند دقیقه نگذشت که موشک هدایت‌شونده مالیوتکا به شیشه جلوی ماشین برخورد کرد. آقای ابوالقاسم دهباشی در ماشین بود.

رجبی توضیح داد فاصله من با ماشین ۷۰ تا ۸۰ متر بود. بلافاصله به سمت صحنه حرکت کردیم. آقای دهباشی از قاب پنجره به بیرون نگاه می‌کرد و در حالی که آتش دورش را احاطه کرده بود، با اسایش خاصی ذکر می‌کرد. آن لحظه داستان گلستان شدن آتش برای پیامبران به ذهنم رسید. دوربین را برداشتم، لنز را تمیز کردم و عکس گرفتم. در این زمان خط اصلا آرام نبود و حجم آتش بیش‌تر شده بود، اما ناچار شدیم دور شویم. حاجی بخشی هم تلاش کرد آتش را خاموش کند اما موفق نشد.

اخبار مرتبط