دقت تاریخی فیلم ۳۰۰: ظهور یک امپراطوری در محاکمه

فیلم ۳۰۰ در سال ۲۰۰۶ با ترکیبی از دیوانگی، خونریزی و عضلات به همراه دیالوگهای ماندگار و سبک بصری خاص زک اسنایدر منتشر شد. هفت سال بعد دنبالهی آن با نام ۳۰۰ ظهور یک امپراطوری ساخته شد که در آن اسنایدر نقش کارگردانی نداشت و یک کارگردان تازهوارد مسئولیت را بر عهده گرفت، اما این بدان معنا نیست که اثر فاقد جسارت یا جنبههای بحثبرانگیز باشد.
این دنباله تلاش کرد شدت روایت فیلم اول را حفظ کند و در عین حال بیشتر به وقایع تاریخی بپردازد. در حالی که ۳۰۰ کمتر با تاریخ سروکار داشت، ظهور یک امپراطوری جنگهای یونان و ایران را گستردهتر به تصویر میکشد. سوال اصلی این است که این تصاویر تا چه حد با واقعیت تاریخی همخوانی دارد.

داستان فیلم ۳۰۰ ظهور یک امپراطوری
سناریو فیلم توسط زک اسنایدر نوشته شده اما کارگردانی را نوام مورو بر عهده داشته که پیش از این تنها یک اثر کارگردانی در کارنامهاش ثبت بود. این موضوع باعث شد او تا حد زیادی تحت تأثیر اسنایدر و سایر تهیهکنندگان باشد. حس فیلم گویی تداعیکنندهی اصل اول است باید همان کار را انجام دهیم، اما بیشتر، که روال معمول دنبالههاست.
فیلم عمدتا بر نبردهای دریایی بین یونانیان و ایرانیان متمرکز است. ظهور یک امپراطوری سعی دارد بخش قابلتوجهی از جنگهای یونان و ایران را بازنمایی کند که کار سادهای نیست. این دنباله همچنان به جنگجویان اسپارتا و اقدامات آنها در میانه و پایان فیلم اشاره دارد، هرچند که آنها محور اصلی داستان نیستند.

فیلم همانند قسمت اول با روایتی برای سربازان اسپارتی آغاز میشود. ملکه گورگو، همسر لئونیداس، سرگذشت خشایارشا، شخصیت منفی اصلی ۳۰۰ را بازگو میکند. مشخص میشود که او پسر داریوش بزرگ، شاه ایران بوده است. پس از اینکه پدرش در نبرد ماراتون توسط قهرمانی یونانی به نام تمیستوکلس کشته شد، خشایارشا توسط آرتمیس، بزرگترین ژنرال پدرش، ترغیب میشود تا به صحرا رفته و به پادشاهی شبهخدا تبدیل گردد. او این کار را انجام میدهد و تحت تأثیر آرتمیس قرار میگیرد که به انتقام از یونانیان میاندیشد و به خشایارشا نشان میدهد که در قالب جدید میتواند جهان را فتح کند. آنها با صدها هزار نیروی سوار بر کشتی از اقیانوس به سمت یونان حرکت میکنند.
در آتن، سیاستمداران بر سر اینکه با نیروهای خشایارشا بجنگند یا به آتشبس روی بیاورند، مناقشه میکنند. تمیستوکلس طرفدار جنگیدن است و میگوید نباید با ظالم مذاکره کرد، بلکه باید الگویی ارائه داد که تسلیم شدن و مذاکره به نفع ملت نیست.

هنگامی که یونانیان تصمیم به جنگ میگیرند، سوار کشتیهای خود میشوند. اما تمیستوکلس ابتدا به اسپارت میرود تا از لئونیداس حمایت بخواهد. در اینجا دو فیلم به وضوح تداخل مییابند، زیرا لئونیداس در اسپارت نیست و درصدد است تا اوراکلها را قانع کند که به او اجازه جنگیدن با خشایارشا را بدهند. ملکه گورگو به تمیستوکلس میگوید اسپارتیها به آنها نمیپیوندند، چرا که ایدئولوژی اسپارت با ایدئولوژی آتن همسو نیست. تمیستوکلس با فکر اینکه نیروهای یونانی او در این نبرد تنها هستند، اسپارت را ترک میکند.

نبردهای دریایی
با آغاز نبرد آرتمیزیوم، یونانیان به شدت میجنگند. آنها با کوبیدن کشتیهای خود به ناوگان ایرانیان حمله میکنند و سپس بخشی از نیروی دریایی ایران را فریب داده و به دام میکشند. حرکتی که آرتمیس را متقاعد میکند تا به تمیستوکلس پیشنهاد دهد اگر از جنگیدن دست بکشد، نقشی مهم در ارتش ایران به او داده شود. تمیستوکلس که اکنون قهرمان یونانیان است، این پیشنهاد را با ادب رد میکند.
سابقه فیلم نبردهای دریایی متنوع، خبر کشته شدن اسپارتیها در ترموپیل و غارت آتن توسط ارتش ایران را نشان میدهد. با این حال، در نبرد سالامیس، ملکه گورگو در لحظات پایانی با تعدادی کشتی یونانی به کمک میرسد. فیلم با درگیری گورگو و ارتشش با ایرانیان به پایان میرسد، در حالی که به نظر میرسد خشایارشا نیروهای دریایی خود را رها کرده و بر تاختوتاز در خاک یونان متمرکز شده است.

حقیقت نبردها
نکته اول اینکه بسیاری از شخصیتها و نبردهای تصویر شده در فیلم در واقعیت وجود داشتهاند. اما آیا فیلم همه چیز را به درستی بازنمایی کرده است؟ واقعیت این است که زک اسنایدر برای تاریخگرایی تلاش نمیکند. با این حال، بیایید به جنگ یونان و ایران و آنچه فیلم سعی در پوشش آن داشته، نگاه کنیم.
شخصیتها
- ملکه گورگو اسپارت شخصیت واقعی است. او در حدود ۴۸۰ پیش از میلاد زندگی میکرده و همسر شاه لئونیداس اول بوده، دختر برادر ناتنی لئونیداس و پادشاه اسپارت میبوده است.
- تمیستوکلس نیز شخصیت واقعی است. او ژنرال آتنی بود که برتری اراده مردم بر اراده اشراف را معتقد بود. تمیستوکلس استراتژیست جنگی ماهر و محبوب مردم خود بود.
- خشایارشاه نیز شخصیت واقعی و پسر داریوش بزرگ بود. اما او نه خدایی بود و نه قد دو و نیم متری داشت. او مرد معمولی با هدفی مشخص بود. خشایارشاه فرمانروایی قاطع داشت که یونان و اروپا را در نوردید، اگرچه در نهایت به ایران بازگشت و در آنجا توسط محافظان خود ترور شد.
- آرتمیس نیز شخصیت واقعی بود، ملکه هالیکارناسوس (یک شهر-ایالت یونانی) که برای خشایارشاه جنگید و یکی از فرماندهان دریایی مورد علاقه او محسوب میشد.

نتیجه جنگها
نبردهای ماراتون، سالامیس، آرتمیزیوم و پلاتایا همه نبردهای واقعی بودند که سرنوشت هزاران ایرانی و یونانی را رقم زدند. یکی از نبردهای برجسته در فیلم، نبرد سالامیس است. این نبرد واقعی بوده و اگرچه در فیلم تا حدی ساختاریافته به تصویر کشیده شده، اما با فریب دادن بخش بزرگی از ناوگان ایرانی و کشاندن آنها به سمت تنگهها، که به یونانیان اجازه داد از دو طرف حمله کنند، پیروزی بزرگی برای تمیستوکلس به ارمغان آورد. این یک نقطه عطف بزرگ در جنگ بود و پیشروی ناوگان ایرانی را متوقف ساخت.
با این حال، خشایارشاه توانست آتن را غارت کرده، آن را با خاک یکسان کند و مردمش را آواره نماید. این واقعه در یونان به ویرانی هخامنشیان معروف شده و بخشی از دومین حمله ایرانیان به یونان بود. این اتفاق در سال ۴۸۰ پیش از میلاد و درست پیش از نبرد سالامیس رخ داد. به همین دلیل خشایارشا آرتمیس را ترفیع رتبه داد، زیرا او تنها فردی بود که به خشایارشا گفت در نبرد سالامیس شرکت نکند و تصریح کرد چرا او باید با یک جنگ دریایی خطر کند؟ آتنی که برای آن این سفر را انجام داده، متعلق به اوست و همینطور بقیه یونان.
بنابراین، بخش زیادی از داستان فیلم ۳۰۰ ظهور یک امپراطوری ریشه در واقعیت دارد، هرچند سبک فیلمسازی اسنایدر باعث میشود بسیاری از صحنهها و اتفاقات بیش از حد تخیلی به نظر برسند.

در آخر چه شد؟
فیلم ۳۰۰ ظهور یک امپراطوری با روبرو شدن ارتشها در لحظات پایانی یک نبرد خونی به پایان میرسد. با این حال، آتن از قبل غارت شده، لئونیداس کشته شده، و خشایارشاه در مسیر فتوحاتی فراتر از انتظار قرار دارد. این فیلم تا حد زیادی توانسته قدرت نیروهای دریایی دو طرف را به تصویر بکشد. این کشتیها که سهردیفه (تریریم) نامیده میشدند، بادبان داشتند اما بیش از هشتاد نفر در آنها پارو میزدند. آنها به اندازهای بزرگ بودند که بتوانند برخورد با یکدیگر را تحمل کنند. اما نبردهای واقعی با طوفانهای شدید و امواج متلاطم همراه بود که نزدیک به یکسوم از ناوگان دریایی ایرانیان را غرق کرد. چنین اتفاقات غیرمنتظرهای تأثیر زیادی بر نبردهای تاریخی داشت که در فیلمها کمتر به آن پرداخته میشود.

۳۰۰ ظهور یک امپراطوری آنچه را که این ژنرالها و سربازان فکر میکردند دراماتیزه میکند، در جایی که پیچیدگی و تنش امکانپذیر نبوده، این عناصر را به داستان اضافه میکند، و خلأهای مبهم را که افراد همانند هردوتوس برای تطبیق با حماسههای زمان خود پر کرده بودند، تکمیل مینماید. این فیلم به نکات واقعی بسیاری از نبردهای ایرانیان و یونانیان میپردازد، اما در نهایت، تا این حد بخشی از مکتب فیلمسازی زک اسنایدر است که دراماتیزه کردن و تحریف نسبی تاریخ جزو ویژگیهای آن محسوب میشود.