سریال سوجان روایت سه نسل زنان گیلانی از دهه ۱۳۱۰ تا ۱۳۵۷

سریال سوجان از شنبه ۱۹ آبان‌ماه بر روی آنتن شبکه یک سیما آغاز به پخش کرد. این اثر به شیوه قصه‌های واقعی و با فرم یکی‌می‌بود یکی‌نبوده‌است آغاز می‌شود؛ مادربزرگی با بازی ثریا قاسمی، داستان دختری قابله را روایت می‌کند که در دوران ارباب‌رعیتی برای فرار از ازدواج اجباری با خان، با نامزدش عقد می‌کند و شبانه به دل جنگل می‌روید.

همزمان با این روایت، مخاطب با نوه‌ی مادربزرگ به نام سوجان آشنا شده و به وقایع مرکزی داستان می‌رسد. از آنجا که سریال قرار است زندگی سه نسل از یک خانواده را بگوید، دو خط روایی متفاوت در کنار هم قرار گرفته و از نظر معنایی به یکدیگر گره خورده‌اند. شیوه معارفه شخصیت‌ها از ابتدا به درستی پیش می‌رود و سریال نگاهی جامعه‌شناسانه به تحولات سیاسی‌اجتماعی ایران دارد.

فیلمنامه این اثر توسط فریدون حسن‌پور نوشته شده و قطعا توسط حسین تبریزی، سیدعلی حسینی و هدیه رضایی باز‌نویسی گردیده است. حسن‌پور پیش از این سریال‌های پرمخاطبی چون از یاد رفته، گذر از رنج‌ها و کوبار را کارگردانی کرده بود. حال‌وهوای قسمت‌های اول سوجان مخاطبان را به یاد سریال‌هایی چون بعد از باران، وارش و گذر از رنج‌ها می‌اندازد که با محوریت زندگی زنان روستایی در گیلان ساخته شده بودند.

باز‌سازی فضای گیلان در دهه‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۵۷

حسین تبریزی تلاش کرده تا فضای سال‌های ابتدایی قرن ۱۴۰۰ شمسی را باز‌سازی کند. شمایل خانه‌های روستایی، لباس‌ها، سبک زندگی، جنس روابط و محدودیت‌های آن دوره با دقت انتخاب شده‌اند. در قسمت‌های اول دو برهه زمانی متفاوت نمایش داده شده که زندگی دو نسل را به تصویر می‌کشند و تفاوت‌های نسلین به خوبی تجسم شده است.

برگ برنده‌ی سریال تا اینجا، بازی ثریا قاسمی در نقش مادربزرگ است. او زنی روستایی را ایفا می‌کند که برخلاف زنان آن دوره زیر بار زور نمی‌رود و با نوه‌اش همراه است تا زندگی بهتری بسازد. قاسمی توانسته جسارت و قوت یک زن گیلانی را به تصویر بکشد.

گفتگو با مدیرکل صداوسیما گیلان استحکام خانواده و قوت زن ایرانی

تقی ربانی، مدیرکل صداوسیما گیلان، درباره سریال اظهار کرد این اثر برای تحقق شعار هویت‌محوری و عدل‌گستری در دوره تحول نکات برجسته و آشکاری دارد و قصه‌ای را می‌گوید که کشش همراه‌ی مخاطب را دارد. داستان از دوران پهلوی اول آغاز شده و تا پهلوی دوم ادامه دارد و ما ناظر زنان ایرانی، به‌ویژه زنان گیلانی هستیم که محور خانواده بودند و دوش به دوش مردان به کار می‌پرداختند.

ربانی افزود سریال استحکام خانواده و قدرتی که خانم‌ها در خانواده دارند را به تصویر کشیده و نمادی از جایگاه واقعی زن ایرانی و گیلانی است. او بر ضرورت خروج مجموعه‌های نمایشی از فضای آپارتمانی تهران و دقت به تمام مناطق و اقشار تأکید کرد و گفت ساخت چنین سریال‌هایی در بستر شبکه‌های ملی می‌تواند به شناساندن فرهنگ و آداب‌ورسوم استان‌ها کمک کند.

مدیرکل صداوسیما گیلان با اشاره به توان‌مندی‌های مغفول‌مانده در استان‌ها گفت رسانه باید به سوی مراکز برود چون مراکز استان‌ها توان‌مندی‌های فرا‌وانی دارند که در این سریال و آثار دیگر به منصه ظهور می‌رسند. مهم‌ترین مزیت سریال‌های استانی، منفعت‌گیری از فرهنگ، آداب‌ورسوم، روابط و شرایط بومی و کشف استعداد‌های هنرمندان بومی است.

مهدی کریمی ترجمان مادرانه‌ای از گیلان برای مام وطن

مهدی کریمی، تهیه‌کننده سریال سوجان از تهیه‌کنندگان باتجربه سینماست که فیلم‌هایی چون آژانس شیشه‌ای، رنگ خدا، پاداش، روبان قرمز، چ و مهر مادری در کارنامه دارد. او پس از سریال جلال ۱ تهیه‌کنندگی سوجان را بر عهده گرفت.

کریمی درباره قصه سوجان گفت این سریال نمایش یک دوره تاریخی در جغرافیای گیلان است که به نقش مؤثر زن در خانواده اشاره دارد و به سه نسل زن (مادربزرگ، مادر و نوه) می‌پردازد. در این اثر جوانی مادرجان، جوانی سوجان و ماجرا‌های دیگر را می‌بینیم.

تهیه‌کننده اضافه کرد فیلمنامه در سال ۱۳۹۷ توسط فریدون حسن‌پور نوشته شده بود و ما با یک فیلمنامه آماده کار را پذیرفتیم. سریال در پنج فصل ۶۰ قسمتی در بستر پروژه‌های متمرکز امور استان‌های صداوسیما با مرکز گیلان شکل گرفت و با نگارش فصل اول، مقدمات تشکیل آن در سال ۱۴۰۰ فراهم شد.

او ادامه داد با توجه به تغییرات مدیریتی در سازمان، تشکیل سریال با نگاهی مبتنی بر دوره تحولی رسانه ملی و پس از بازنگری فیلمنامه، از ۱۵ تیر ۱۴۰۱ آغاز شد. مسأله مهم، نمایش نقش مؤثر زن در خانواده است. در بستر این روایت خانوادگی و اجتماعی، ما شاهد تحولات سیاسی و حاکمیتی در گیلان از ۱۳۱۰ تا ۱۳۵۷ هستیم که تقریبا مطابق واقعیت و اتفاقاتی است که در ایران رخ داده است.

کریمی توضیح داد داستان روایتی از سه نسل است. مادربزرگ که قابله روستاست، در کنار دختر و نوه‌اش که شغل او را ادامه می‌دهند، داستان‌هایی را شکل می‌دهند. سریال با داستان عاشقانه سوجان، نوه خانواده، به فضای ملودرام می‌رود و مخاطبان در کنار وقایع تاریخی و ماجرا‌های خانوادگی، عاشقانه‌ای پر فراز و نشیب را تماشا می‌کنند.

چالش‌های تولید در خارج از پایتخت

تهیه‌کننده درباره محل فیلمبرداری و انتخاب بازیگران گفت فیلمبرداری در روستا‌های گوناگون و مناطقی از سیاهکل و لاهیجان انجام شده است. بیش از ۱۰۰ شخصیت در سوجان وجود دارد که ترکیبی از بازیگران ملی و بومی استان‌اند. حضور بازیگران و هنرمندان مستعد استانی در راستای اهداف سازمان برای کشف استعداد‌ها و دادن فرصت به هنرمندان کمتر دیده شده است.

کریمی به تهران‌گریزی و روایت قصه‌ها در شهر‌های دیگر اشاره کرد و گفت با توجه به توانایی تشکیل سریال جلال در تبریز و مرکز آذربایجان شرقی، واقعا جای خالی دیده شدن فرهنگ متنوع و جغرافیای گسترده ایران حس می‌شود. تشکیل در مراکز محاسن بسیاری دارد که کشف توانایی‌های بازیگری و پشتیبانی از اقتصاد در شهر‌های گوناگون بخشی از آن است.

با این حال او تأکید کرد که برخلاف انتظار، هزینه تولید در خارج از پایتخت بیش‌تر از تهران است. چون به محض فاصله گرفتن از مرکز، هزینه‌های اضافی همانند اسکان، رفت‌وآمد از پایتخت و تهیه امکانات فنی باید متحمل شوید.

او افزود در گیلان به علت شکل گردشگری‌اش در فصول گوناگون و ورود مسافران، ما مدام با تحولات قیمت‌ها مواجه بودیم و هزینه پذیرایی و اسکان عوامل بسیار بیش‌تر از تهران و رقمی دور از انتظار بود.

کریمی درباره ساخت دکور در دوره‌های تاریخی مختلف گفت وجود دوربین در محل واقعی قصه از نظر تنوع بصری، قوت اجرایی و باور‌پذیری به روایت کمک می‌کند و ما تا آنجا که امکان داشت از آن فضا‌ها استفاده کردیم. با توجه به هزینه ساخت خانه‌های روستایی و لوکیشن‌های تاریخی گیلان، ترجیح می‌دادیم این بنا‌ها و دهکده روستایی به عنوان فضایی برای گردشگری و درآمدزایی استان بماند؛ اما این رغبت را در صاحبان زمین ندیدیم و ناچار شدیم هر دکوری که آماده کردیم بعد از فیلمبرداری تخریب و به شکل اولیه به صاحبان تحویل دهیم.

تهیه‌کننده سوجان گفت دست‌وپنجه نرم کردن با هزینه‌های اضافی که دوری از مرکز ایجاد می‌کند، مواردی است که نیاز به تصمیم‌گیری و بازنگری مدیران در پرداخت هزینه‌ها دارد و مشخص می‌کند که باید با درایت خاص از چنین پروژه‌هایی حمایت کنند.

او درباره بهره‌گیری از هنرمندان استانی اظهار کرد ظرفیت‌هایی که در برخی استان‌ها از نظر بازیگری و عوامل اجرایی وجود دارد، واقعا از نظر تخصصی وزنه‌ای برای کار هستند. ضمن اینکه برای بازیگران شناخته‌شده که در پایتخت زندگی می‌کنند، پنج تا شش ماه دوری از خانواده دشوار است و از جمله سختی‌های کار در شهرستان‌هاست. از این رو وجود این هنرمندان استانی هم به جذابیت‌های بصری کار اضافه می‌کند و هم سبد بازیگری را متنوع می‌سازد.

حسین تبریزی فروغی که خاموشی نمی‌گیرد

حسین تبریزی، کارگردان سریال، درباره ساخت این اثر گفت سریال در فضای روستا و شهر می‌گذرد و ما بخشی از دهه ۱۳۱۰ و دهه ۱۳۵۰ شمسی را می‌بینیم. چشم‌انداز سریال برای پنج فصل در نظر گرفته شده و نگارش و ساخت فصول بعدی در مرحله تصمیم‌گیری در سازمان صداوسیما قرار دارد.

تبریزی درباره فیلمنامه اظهار کرد حاصل تلاش فریدون حسن‌پور یک ملودرام عاشقانه بود که ما نیز در یک باز‌نویسی تغییراتی را از لحاظ ساختاری و محتوایی دادیم تا داستان با فضای اجتماعی و تاریخ زمان خودش همگام شود.

این کارگردان با اشاره به پرداختن به زنان در برهه‌هایی از تاریخ گیلان افزود نقش محوری این سریال بر عهده مادر سوجان، زن گیلانی است که در موضوعاتی چون مبارزه با استبداد و تحکیم بنیان خانواده وجود دارد. در این اثر فضای اجتماعی حاکم دهه ۱۰ تا ۵۰ قرن معاصر، در خانواده و جامعه پیرامونی استان گیلان به تصویر آمده است.

تبریزی انتخاب بازیگران را قسمت مهم و دشوار سریال دانست و گفت در این اثر ۴۰ تا ۵۰ درصد از بازیگران شناخته‌شده ملی دعوت شده‌اند. انتخاب ثریا قاسمی برای نقش مادرجان (مادربزرگ سوجان)، حدیث نیکرو برای نقش دختر مادرجان و غزال اکرمی در نقش سوجان، قسمت مهمی از قصه را نمایان کرده است. ضمن اینکه مخاطبان از بازی بازیگرانی چون سیما تیرانداز و بهزاد فرا‌هانی در دهه ۵۰ لذت خواهند برد.

وی با اشاره به اهمیت طراحی صحنه و لباس در این اثر تاریخی گفت گیلان سرزمینی سرسبز است و داستان ما در فضای واقعی شکل می‌گرفت؛ اما به علت وفاداری به تاریخ سرزمین گیلان تلاش کردیم با طراحی صحنه و دکور کیوان ذوالفقاری و طراحی لباس زهره رفیعی، این داستان عاشقانه را به شکلی باورپذیر و جذاب تدوین کنیم.

می‌ثم آهنگری روایت از قیام می‌رزا تا پیش از انقلاب

می‌ثم آهنگری، مجری مطرح سریال مادر سوجان گفت این مجموعه تلویزیونی فرهنگ و رسوم گیلان را از صد سال پیش تا اکنون به تصویر می‌کشد. داستان سریال سپس از قیام می‌رزا کوچک خان را روایت می‌کند و ما قصه زندگی چند نسل در یک خانواده را تا قبل از انقلاب اسلامی داریم.

او افزود روایت از زبان مادربزرگ با بازی ثریا قاسمی است که نقش جوانی‌های او را بازیگری از خطه گیلان ایفا می‌کند. او که قابله روستا بوده، سرگذشتش را برای نوه‌اش سوجان تعریف می‌کند.

آهنگری تصریح کرد سوجان، دختر فهمیده و اهل معرفت خانواده است که زیر نظر مادربزرگ رشد کرده و نسبت به زمانه خود آگاه‌ی دارد. مورد حمایت خانواده بوده، تحصیلات عالیه دارد و با دیگر دختران روستا متفاوت است.

مجری سریال بیان کرد در این اثر الگوی هویتی در رابطه عاطفی بین روستاییان را خواهیم دید و این شخصیت‌ها مردم‌دار، معتبر، اهل معنویت، آگاهی‌قسمت و دستگیر اهالی روستا هستند. خانواده محجوب و مورد وثوقی‌اند که اهالی روستا رابطه عاطفی خوبی با آن‌ها دارند.